Stowarzyszenie Projektów Międzynarodowych „INPRO”

Przedwiośnie

Przedwiośnie

„Jeden żyje w nadziei, że stanie się wspomnieniem.” Antonio Porchia

Artykuł jest poświęcony pamięci Mammada Amina Rasulzadeha, który był wybitnym działaczem narodowym, ideologiem Narodowego Ruchu Wolności Azerbejdżanu oraz twórcą naszego pierwszego ustroju demokratycznego. Był zmuszony do życia poza ojczyzną przez 33 lata. Mieszkał w 7 różnych krajach, w tym w Polsce, gdzie poznał swoją żonę Wandę. Żył w nadziei, że któregoś dnia Azerbejdżan ponownie będzie niepodległym państwem.

Czas leci, a pokolenia się zmieniają.

Jako młodzi ludzi najpierw uczymy się od naszych rodziców, następnie kształtują nas media oraz system edukacji. Kiedy zmagamy się z egzaminami na studiach, poszukiwaniem pracy i innymi problemami dorosłych ludzi, możemy nigdy nie mieć szansy by poznać bogate dziedzictwo naszych krajów. A wiesz, co się mówi o tych, którzy zapominają o historii…

Zmiana dla młodych/Młodzi gotowi na zmianę

Nazwa mojego projektu wolontariackiego motywuje mnie do wstawania rano każdego dnia. Pełen energii czekałem na autobus relacji Warszawa-Rzeszów i poczułem, że jest coś niezwykłego w stolicy centralnej Europy. Coś spowodowało efekt déjà vu w mojej głowie: architektura. Tak podobna do tej, którą widziałem już 1000 razy wcześniej… O nie! Już jest 12:45, biegnij na autobus, Ajhan!

Pomyślnego Nowego Roku! Tak serdecznie sobie życzyliśmy w Sylwestra 2019 roku.

Początek mojej przygody z wolontariatem pokrył się z rozpoczęciem się pandemii na świecie. Wiele osób miało dylemat, czy podróżować, czy lepiej zostać w domu.

W tym czasie wolontariusze stowarzyszenia non-profit NGO w Rzeszowie – „INPRO” – otrzymali zaproszenie ze szkoły średniej z małego miasta. Mieli bardzo łatwe zadanie: przygotować prezentacje na temat swojego kraju i przedstawić ją uczniom. Nic trudnego, prawda?

Wujek Google wie czego potrzebujesz, a nawet więcej…

Wystarczyło chwilę posurfować po sieci, poskakać ze strony na stronę, co było przyjemne i bogate w informacje. Azerbejdżan ma swoją egzotyczną nazwę oraz motto („Ognista Ziemia”), położenie, język, kuchnię, muzykę oraz inne informacje związane z kulturą, które mogłyby z łatwością zdobyć zainteresowanie młodzieży. Ale jakoś Google wiedziało, że Ayxhan nie jest przeciętnym poszukiwaczem informacji, który byłby zadowolony tymi oczywistymi dla wszystkich. Teraz wiem, dlaczego miałem architektoniczne deja vu w Warszawie…

Jesteś gotowy? 1, 2, 3, 4

5 wieków temu, kiedy Azerbejdżan był częścią dawnego imperium Safawidów, dwa narody zjednoczyły się przeciwko Imperium Osmańskiemu. Polscy dyplomaci zaczęli odwiedzać Kaukaz, a zaraz po nich kupcy, którzy przybyli po popularne wschodnie dobra, takie jak tkaniny, broń, biżuteria oraz przyprawy. Trzecią grupą podróżującą w te rejony byli misjonarze. Już 200 lat później prawie cały historyczny Azerbejdżan w miastach gościł dominikanów, karmelitów i jezuitów.

Prędzej czy później każde imperium upada.

W XIX w. Azerbejdżan i Polska znalazły się w dziwnej korelacji. W efekcie rozbioru Polski i okupacji Kaukazu przez Rosję, Warszawa i Baku stały się częścią jednego organu. Tysiące Polaków żyło wówczas w Azerbejdżanie, można wśród nich rozróżnić dwie grupy:

  1.     Wygnańcy skazani na służbę karną w miejscowych placówkach wojskowych (Kaukaz był nazywany „ciepłą Syberią”).
  2.     Wysoko wykwalifikowani specjaliści, tacy jak inżynierowie, architekci, lekarze i naukowcy, którzy dobrowolnie przybyli rozwijać karierę i bogacić się w Baku, po boomie naftowym. Stolica Azerbejdżanu, która była jedynie małym orientalnym miastem, szybko stała się zachodnią metropolią.

Cześć, czy to mnie szukasz? …

Przed I Wojną Światową, zamożna część polskiej społeczności w Baku liczyła kilka tysięcy osób. Wśród najbardziej wyróżniających się Polaków byli inżynierowie:

  • Witold Zglenicki (1850-1904) jako pierwszy wpadł na pomysł, żeby wydobywać ropę z dna morskiego i zaprojektował odpowiedni sprzęt. Dodatkowo, był najhojniejszym sponsorem polskiej nauki w historii, przekazując Kasie im. Mianowskiego prawie 2400 000 USD dochodu z działki naftowej w Surachanach.
  • Tadeusz Wyganowski (1877-1926) budowniczy pierwszego rurociągu łączącego Morze Kaspijskie z Morzem Czarnym, a także autor „Wspomnień z Kaukazu”.
  • Paweł Potocki (1879-1932), który prowadził wydobycie ropy naftowej do ostatnich chwil swojego życia. Heroizm inżyniera zainspirował Margeritę Aligier do zadedykowania mu wiersza pt. „Old Man”. Zgodnie z prośbą, Potocki został pochowany w Bibi Heybat, polach naftowych, które stworzył nad morzem.
  • Stefan Skrzywan (1876-1932) zbudował wodociąg w Azerbejdżanie.
  • Rudolf Zuber (1858-1919) geolog, znany w Polsce z odkrycia źródeł wody mineralnej w Krynicy.

Powiedz mi, no powiedz, czy to była miłość od pierwszego wejrzenia?

Najbardziej widocznym śladem, jaki pozostawili po sobie Polacy, jest architektura w Baku. Przez ponad 22 lata, głównymi architektami w Baku było czterech utalentowanych projektantów:

  1. Józef Gosławski (1892-1904) zaprojektował niektóre z najważniejszych budynków:
  • Rada Miejska Baku, obecnie siedziba władz Baku;
  • Kobieca Szkoła Islamska, obecnie Muzeum Husajna Dżawida;
  • Pałac Tagijewa, obecnie budynek Muzeum Historii Azerbejdżanu;
  • Willa Tagijewa we wsi Mardakan, Półwysep Apszeroński;
  • Stara fabryka włókiennicza w osadzie Zych, Półwysep Apszeroński;

  1. Kazimierz Skórewicz (1904-1907) przybył do Baku na zaproszenie J. Gosławskiego. Miał duży wpływ jako współtwórca bulwaru nad Morzem Kaspijskim w Baku. Dodatkowo, zaprojektował budynek banku państwowego, budynek biurowy Rothschilda (obecnie prokuratura Azerbejdżanu) oraz pasaż Tagijewa.

  1. Józef Płoszko (1907- 1910) także przybył do Baku na zaproszenie J. Gosławskiego. Zaprojektował budynki użytku publicznego i religijnego w różnych stylach, od klasycznego poprzez imponujący gotyk wenecki i francuski, po secesję, która była wówczas bardzo modna. Jego bogate portfolio zawierało m.in. pozycje zamieszczone poniżej:
  • Pałac Ismailia, obecnie Prezydium Azerbejdżańskiej Narodowej Akademii Nauk;
  • Pałac Muchtarowa, obecnie Pałac Ślubów;
  • „Fenomen”, obecnie Azerbejdżański Państwowy Teatr Lalek;
  • Meczet sułtana Haji Ali
  • Dom rodzinny Rylskich, (misją dyplomatyczną RP w Republice Azerbejdżanu kierował Stefan Rylski).

  1. Konstanty Borysoglebski (1910-1914) przyczynił się do rozwoju budynków użytku publicznego, takich jak Hale Olginskie w stolicy Azerbejdżanu.

  1. Bonus: Eugeniusz Skibiński, współtwórca Dworca Centralnego w Baku, stworzył ponad 250 projektów, które dziś są symbolami miasta.

Mój przyjacielu, to był długi dzień bez Ciebie…

I Wojna Światowa zakończyła zamożny styl życia polskiej społeczności w Azerbejdżanie. Część Polaków wówczas wyjechała, a inni po upadku Azerbejdżańskiej Republiki Demokratycznej, która istniała w latach 1918-1920 do przyłączenia kraju do Rosji Sowieckiej.

PS: Jednym z 23 państw, które uznały Azerbejdżańską Republikę Demokratyczną, była Polska.

PSS: Rząd Azerbejdżańskiej Republiki Demokratycznej był pełen Polaków:

Wiktor Kleniewski, Minister Bezpieczeństwa Społecznego;
Maciej Sulkiewicz, Szef Sztabu Generalnego Armii Azerbejdżańskiej Republiki    Demokratycznej;
Leon Kryczyński, główny sekretarz Rady Ministrów;
Olgierd Kryczyński, wiceminister sprawiedliwości;
Stanisław Wąsowicz, przedstawiciel polskiego komitetu.

Opowiem Ci wszystko, kiedy Cię znów zobaczę…

„Przedwiośnie” Stefana Żeromskiego (1864-1925), jedna z najpopularniejszych polskich nowel zaczyna się w Baku, gdzie młody Cezary Baryka wraz z przyjaciółmi urywali się z lekcji i kręcili się po okolicy, ulicach i ciemnych zaułkach, błądzili wśród ruin starych świątyń ognia i meczetów. Prawie 100 lat po wydaniu tej publikacji, słynne szklane domy przedstawione w noweli, obecnie powstają w Azerbejdżanie.

Wczoraj. Dziś. Jutro.

Dom-muzeum Leopolda (1892-1942) I Mstisława (1927-2007) Rostropowiczów, ul. Rostropowicz 19, Baku. Najbardziej znanym z rodziny Rostropowiczów był niewątpliwie Mstisław, wirtuoz wiolonczeli, dyrygent. Urodził się w Baku, ale nie zapomniał o swoich korzeniach. Muzeum jest umieszczone w domu, gdzie rodzina Rostropowiczów żyła od 1925 do 1931 roku.

Kościół Katolicki Niepokalanego Poczęcia ul. Orujew 2A, Baku. Kościół jest domem dla XIX-wiecznej drewnianej rzeźby Jezusa (wysoka na 130 cm).

Centrum Języka i Kultury Polskiej Uniwersytetu Słowiańskiego w Baku, ul. Sulejmana Rustama 25, Baku. Centrum otwarte 9 listopada 2006 roku przez marszałka senatu Bogdana Borusewicza, jest połączeniem specjalistycznego laboratorium językowego, biblioteki i klubu językowego, gdzie można poczytać polskie gazety i obejrzeć polskie filmy.

Jelizawetpol -> Kirowabad -> Gandża = Moje rodzinne miasto

Pod koniec XIX w. Ignacy Krzyształowicz był głównym architektem prowincji Jelizawetpol (Jelizawetpol, nazywany także Kirowabadem w czasach radzieckich, powrócił do swojej historycznej nazwy Gandża, gdy Azerbejdżan odzyskał niepodległość w 1991 r.). Był autorem pierwszego planu generalnego Jelizawetpola (1873). Warto dodać, że Krzyształowicz również zaprojektował domy i pałace na prywatne zamówienie zamożnych mieszkańców Jelizawetpola. Wciąż można je zobaczyć w Gandżi i w pobliskim górskim kurorcie Hajikend.

Przyjaźń karpacko-kaukaska

Gdzieś w Azerbejdżańskiej części Kaukazu żyła Allilah, bohaterka słabo znanej, lecz pięknej pieśni napisanej przez polskiego artystę Czesława Niemena.

Allilah czekam na rozstaju dróg
Na pewno powrócę gdy pomoże Bóg
Osiodłam wiatr i nieomylnie trafię tam
Gdzie oczy Allilah i Azerbejdżan.
Czeslaw Niemen – Alilah

Podsumowując, w tym krótkim artykule starałem się przypomnieć zatarte więzi pomiędzy krajem, z którego pochodzę, a krajem, w którym obecnie odbywam wolontariat. Obecnie dużo Azerbejdżanów przyjeżdża do Polski w celach edukacyjnych, zawodowych lub po prostu w poszukiwaniu partnera/partnerki. Dziś niezbyt wiele ludzi w Polsce wie, że sporo osób pochodzenia słowiańskiego (Polacy, Rosjanie, Ukraińcy itp.) mieszkało i nadal żyje w Azerbejdżnie. Dlatego warto dbać o wzajemne relacje, aby móc żyć w zgodzie i spokoju.

Serdecznie pozdrawiam, Ambasadę RP w Baku za życzliwą pomoc w udostępnieniu przydatnych publikacji wykorzystanych w tym artykule: “Polish Places in Baku” oraz “Activity of the Poles in Azerbaijan” Nasimana Yagublu.

Oops prawie zapomniałem się przedstawić. Kim jest Ayxan?

Jestem Ajhan, pochodzę z Azerbejdżanu, obecnie jestem wolontariuszem Europejskiego Korpusu Solidarności w projekcie “Youth embracing change” w stowarzyszeniu “INPRO” w Rzeszowie, w Polsce. Może już zauważyliście, że nie lubię za dużo mówić o sobie. To pewnie dlatego, że wyznaję zasadę “Mało gada, dużo robi”, dzięki niej łatwiej przychodzi mi cieszyć się życiem. Do zobaczenia w realu!